‘ਤੇਰੀ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ’ : ਇਕ ਸੰਵਾਦ-ਪ੍ਰਵਚਨ

 

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਸ ਗਈ ਸੁਰਜੀਤ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਧਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਕਲਮ ਅਜ਼ਮਾਈ| ਉਹ ਸ਼ਾਇਰਾ ਵੀ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕਾ ਵੀ| ਉਹ ਅਕਾਦਮਿਕ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਕਾ ਵੀ| ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਇਸ ਲਈ ਮਹ¾ਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਵੰਗਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਸੂਖ਼ਮਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥੂਲ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੁਰਜੀਤ ਦੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ‘ਸ਼ਿਕਸਤ ਰੰਗ’ (2005,16) ‘ਹੇ ਸਖੀ’(2011,19), ‘ਵਿਸਮਾਦ’ (2015) ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ‘ਪਾਰਲੇ ਪੁਲ’ (2019) ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ‘ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ (ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ)’ (2020) ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਕੂੰਜਾਂ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) (2014), ਧਰਤ ਪਰਾਈ ਆਪਣੇ ਲੋਕ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) (2021) ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤੰਨ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀਆਂ ਲਖਾਇਕ ਹਨ| ‘ਤੇਰੀ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ’ ਸੁਰਜੀਤ ਦਾ 2021 ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਚੌਥਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ|

ਲੇਖਕ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਬਚਪਨ/ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਖਹਿ ਕੇ ਲੰਘਦਿਆਂ, ਸਹਿਭਾਗੀ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਸਮਾਨੰਤਰ ਚਲਦਿਆਂ, ਟਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਇੰਨਰ-ਰਿਆਲਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ| ਕਿਉਂਕਿ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭੂਮੀ ’ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਪੇਸ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਸ-ਵਸੇਬੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ| ਇਹ ਮਾਹੌਲ, ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ| ਬਹੁਤੇ ਲੇਖਕ ਇਸ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਲਈ ਅਤੀਤ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ| ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਅਤੀਤ ਦੀ ਗਲੋਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹ ਮਨੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਅਕਾਂਖਿਆ ‘ਪਿਆਰ’ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ| ਵਰਤਮਾਨ ਕਠੋਰ ਹੈ ਐਂਟੀ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਐਂਟੀ ਮਨੁੱਖ| ਅਜੋਕੇ ਅਤਿ-ਵਿਕਸਿਤ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਫਸਟ ਨੇਚਰ ਭਾਵ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲੋਂ ਸਿੱਧਾ ਨਾਤਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੈਕਿੰਡ ਨੇਚਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ| ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਪਸਾਰਤਾ ਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੈਲੇਪਣ (others) ਦਾ ਹੈ, ਵਿਤਰੇਕਤਾ ਦਾ ਹੈ, ਉਪਰਾਮਤਾ ਦਾ ਹੈ| ਭਵਿ¾ਖ ਦੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਮਾਨਵੀਂ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ| ਸੁਰਜੀਤ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਤੇਰੀ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ’ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਿਹੜਾ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਾ ਤਾਂ ਅਤੀਤ ਦੀ ਗਲੋਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਅਪਸਾਰ/ਪਲਾਇਨ ਕਰਦੀ |

ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ‘ਤੇਰੀ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ’ ਦੀ ਆਦਿਕਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਤੇਰੀ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ’ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟਕਰਾਉ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਹੈ, ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਹੈ, ਸਹਿਭਾਗ ਦਾ ਹੈ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਦਾ ਹੈ| ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਵਜਦ ਵੀ ਹੈ, ਸਕੂਨ ਵੀ ਤੇ ਸੰਮੋਹਿਕਤਾ ਵੀ| ਉਸ ਵਿਚ ਚਹਿਕ-ਮਹਿਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਕੌਤਕ ਵੀ| ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸ਼ੋਸਨ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਤ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸੰਵਾਦੀ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ| ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਫ਼ਕੀਰੀ ਦਾ ਵੇਸ ਹੀ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਤਲਾਸ਼ ਲਈ ਅਵਾਰਗੀ ਦੇ ਪੈਂਡੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ| ਅਵਾਰਗੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁਹੱਪਣ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵੀ :

ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਕਮਰੇ ਦੇ

ਉਦਾਸ ਆਲਮ ’ਚ

ਚੁੱਪ ਚਪੀਤੀ

ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਪੱਬ ਧਰਦੀ

ਕਵਿਤਾ ਆਈ ਏ!

(ਹਾਇ ! ਇਥੇ ਵੀ, ਪੰਨਾ 27)

ਫ਼ਕੀਰੀ ਤੇ ਅਵਾਰਗੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਮਾਰੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ, ਨਜ਼ਾਕਤਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੌਖੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ :

ਕੁੜੀ ਜਦੋਂ ਚੂੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੀ

ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਫਬਦੀਆਂ

ਆਪਣੀ ਗੋਲਾਈ ਦੇ ਮੇਚ ਦੀਆਂ

ਨਾ ਬਹੁਤੀਆਂ ਤੰਗ

ਨਾ ਖੁਲ੍ਹ ਖੁਲ੍ਹ ਡਿਗਣ

ਛਣਕਣ ਲਈ ਥਾਂ ਰਖ ਲੈਂਦੀ!

ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਨਖਰੇਲੋ ਨਾਰ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ!

(ਕੁੜੀ ਤੇ ਕਵਿਤਾ, ਪੰਨਾ 26)

ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਬੰਧਨ-ਮੁਕਤ ਵੀ ਕਰਦੀ :

ਮੈਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਆਵਾਰਗੀ ਚੰਗੀ ਲਗਦੀ ਐ;

ਕਿਵੇਂ ਨਾਪਾਂ ਤੋਲਾਂ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ

ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਏ

ਕੁਦਰਤ ਵਰਗੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ

(ਮੈਂ ਖੁਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੀ ਹਾਂ, ਪੰਨਾ 25)

ਸੋ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ’ਚ ਵੀ ਹੈ, ਨਜ਼ਾਕਤਤਾ ’ਚ ਵੀ ਹੈ, ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ’ਚ ਵੀ ਹੈ, ਉਦਾਸੀ-ਦੁੱਖ ’ਚ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਵਾਰਗੀ (ਬੰਧਨ-ਮੁਕਤਤਾ) ’ਚ ਵੀ ਹੈ| ਸੁਰਜੀਤ ‘ਪਲ ਪਲ ਸਿਰਜ ਹੁੰਦੀ ਕਵਿਤਾ’, ‘ਤੇਰੀ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਧਰਤੀ ਅੰਦਰ ਪਏ ਬੀਜ ’ਚੋਂ ਅੰਕੁਰ ਫੁੱਟਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਵਿਤਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ; ਜਦੋਂ ਕਲੀਆਂ ਫੁੱਲ ਬਣ ਖਿੜ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਕਵਿਤਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ| ਕੋਈ ਭੋਰਾ ਕਿਸੇ ਕਲੀ ਅੰਦਰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ| ਕੁਦਰਤ ਹਰ ਪਲ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ| ਕਵਿਤਾ ਕਾਇਨਾਤ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਹਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮੀ ਦਾ ਤਰਜ਼ਮਾ ਕਰਦੀ ਹੈ| . . . ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਵਾਪਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਬਸ ਉਹੀ ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਮਨ ਦੀ ਤਖ਼ਤੀ ’ਤੇ|. . . ਕੁਦਰਤ ਆਪਣੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ| ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਮੁਹੱਬਤ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਕਾਇਨਾਤ ਨਾਲ ਹੈ|’

(ਪੰਨਾ 14-17)

ਸੋ ਸੁਰਜੀਤ ਪ੍ਰਵਾਸ ਵਸੇਬੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣਾ ਨੇਟਿਵ ਛੱਡ ਕੇ ਗਈ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਾਂਝ, ਇਕਾਗਰਤਾ, ਸਹਿਭਾਗਤਾ, ਅਵਾਰਗੀ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜ਼ਰੀਏ ਭਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ| ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਸ਼ਾਇਰਾ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਨੈਗੇਟਿਵਟੀ ਨੂੰ ਪੋਜੇਟਿਵਟੀ ਵਿਚ ਬਦਲਣਾ| ‘‘ਇਕ ਅਹਿਦ ਜੁ ਹੈ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹਿਣਾ ਹੈ| ਨਾ ਖ਼ੁਦ ਨੈਗੇਟਿਵ ਸੋਚਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੈਗੇਟਿਵਟੀ ਦੇਣੀ ਤੇ ਫੇਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅੰਦਰਲਾ ਸਫ਼ਰ! ਲੋਕ ਗ਼ਲਤ ਵਰਤਾਰੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੋਲਦੇ ਨਹੀਂ|’’

(ਪੰਨਾ 15)

ਨਿਹੋਂਦੇ ’ਚੋਂ ਹੋਂਦ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਉਹ ਸਪੇਸ ਭਰਦੀ ਹੈ :

ਸਮਾਂ ਤੁਰਦੈ. . .

ਉਹ ਰੇਤ ਦਾ ਢੇਰ

ਕਿਣਕਾ ਕਿਣਕਾ ਕਰਕੇ ਉੱਡਦੈ

ਕਿਸੇ ਟਿੱਬੇ ’ਤੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜਦੈ

ਪਛਾਣ ਰਹੀ ਹਾਂ-

ਇਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ!

ਇਹ ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਂ!

(ਸਫ਼ਰ ’ਤੇ ਹਾਂ, ਪੰਨਾ 22)

 

ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾ ਰਹੀ

ਤੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਗੀਤ ਗਾ

ਕੁਦਰਤ ਸਾਰੀ ਰਾਗ ਭੈਰਵੀ ਗਾ ਰਹੀ!

(ਤੂੰ ਵੀ ਗੀਤ ਕੋਈ ਗਾ, ਪੰਨਾ 89)

ਮੇਰਾ ਇਕ ਅਹਿਦ ਹੈ ਆਪਣੇ ਨਾਲ

ਮੈਂ ਮੌਲਣਾ ਹੈ

ਮੈਂ ਗਾਉਣਾ ਹੈ|

ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਨਜ਼ਮਾਂ ਰੋਜ਼ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ

ਅਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣਾ ਹੈ!

(ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਅਜੇ ਜਾਗਦੇ ਨੇ, ਪੰਨਾ 100-101)

 

ਬਿਹਤਰ ਹੈ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਾਂ

ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਗੁਫ਼ਾ ਅੰਦਰ ਵੜੀਏ

ਇਕੱਲੇ ਇਕੱਲੇ ਚੁੱਪ ਚਾਪ

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਲੀਏ

ਫਿਰ ਇਸ ਗਹਿਰੀ ਧੁੰਦ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ

ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰੀਏ!

(ਆਦਮ ਤੇ ਹਵਾ ਦਾ ਸੰਵਾਦ, ਪੰਨਾ 106)

 

ਜਾਦੂਗਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਰਤੀਬ ਦੇ

ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸੂਹੇ ਰੰਗ ਭਰ ਦਿੰਦੈ

ਖਿਲਰੇ ਘਰ ’ਚ ਜਾਨ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਏ

ਵੱਡੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿੱਕੇ ਹੋ

ਵਕਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਨੇ

(ਨੰਨਾ ਜਾਦੂਗਰ, ਪੰਨਾ 118)

ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ

ਉਹ ਐਵੇਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੰਮੀ;

ਉਹ ਵੀਰਾਂਗਣਾ ਹੈ

ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ

ਉਸ ਨੇ ਸਦੀ ਦੀ ਤਲੀ ’ਤੇ

ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਧਰਨਾ ਹੈ

ਅਤੇ ਵਕਤ ਨੂੰ

ਜਿਉਣ ਜੋਗਾ ਕਰਨਾ ਹੈ|

(ਕੁਕਨੁਸ,ਪੰਨਾ 33)

 

ਆਓ ਪਿਆਰਿਓ!

ਇਸ ਭੈਅ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ

ਅਸੀਂ ਹੀ ਕਰਨਾ

ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਨਾਲ

ਅਸੀਂ ਹੀ ਭਰਨਾ|

(ਨਵਯੁਗ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਪੰਨਾ 138)

ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ-ਯੂਟਿਊਬ, ਵਟਸਐਪ, ਟਵੀਟਰ, ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ, ਚਿਟ-ਚੈਟ, ਟਿਕ-ਟਾਕ, ਫੇਸ ਬੁਕ ਦੀ ਮਸਨੂਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜਲਵੇ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਕਿੰਡ ਨੇਚਰ ਨਾਲੋਂ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਫਸਟ ਨੇਚਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਵਾਦ-ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਡਾ ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣਾ ਸੁਰਜੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਕਾਰ ਹੈ|’ (ਪੰਨਾ-9) ‘ਆਉ ਮਿਲੀਏ’, ‘ਘਰ ਮੈਂ ਤੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ’ ਅਤੇ ‘ਮਸਨੂਈ ਦੁਨੀਆਂ’ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮਿਸਾਲ ਹਨ :

ਆਉ ਹੁਣ

‘ਵਰਚੁਅਲ ਵਰਲਡ’ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ

ਚਾਹ ਦੇ ਕਪ ’ਤੇ ਮਿਲੀਏ!

(ਆਉ ਮਿਲੀਏ, ਪੰਨਾ 35)

ਅਜੀਬ ਹੇ ਇਹ ਮਸਨੂਈ ਸੰਸਾਰ

ਹੋ ਗਿਆ ਹਰ ਬੰਦਾ ਹੀ

ਇਸ ਦੇ ਰੋਗ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ!

(ਮਸਨੂਈ ਦੁਨੀਆਂ, ਪੰਨਾ 95)

ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਤੇ ਸੰਵਾਦ, ਚੁੱਪ-ਇਕੱਲਤਾ ਨੂੰ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ ਬਦਲਣਾ, ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਮਸਨੂਈ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਫਸਟ ਨੇਚਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਬੰਦੇ ਦੀ ਚੇਤੰਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਸਿਮਰਤੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਇਤਿਹਾਸ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ :

ਅਕਸਮਾਤ ਇਕ ਲਹਿਰ

ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਆ ਕੇ ਛੂੰਹਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿੰਦੀ

ਵੇਖ ਅਸੀਂ ਪਰਤ ਆਈਆਂ ਹਾਂ

ਲਹਿਰਾਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਮਰਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ

ਲਹਿਰਾਂ ਫੇਰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ!!

(ਪੰਨਾ 14-17)

ਸ਼ਾਇਰਾ ਦਾ ਮੁਖ ਮੁੱਦਾ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਜਾਗਰਤ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲੋਂ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ| ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵਸਤੂਗਤ ਯਥਾਰਥ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸੁਰਜੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਸਮੁੱਚੇ ਰਾਜਸੀ-ਸਮਾਜਕ-ਧਾਰਮਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਮਾਨਵੀ ਚਿਹਰਾ ਨੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਮੂਲਵਾਸੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਹੋਣੀ ਦਾ ਦਰਿੰਦਗਾਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਕ ਬਣਦਾਹੈ :

ਮੈਂ ਕੈਮਲੂਪਸ ਇੰਡੀਅਨ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸ਼ੀਅਲ ਸਕੂਲ

ਕੇਵਲ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ

ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ

ਲਹੂ ਭਿੱਜਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਾਂ

(ਲਹੂ ਭਿੱਜਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਪੰਨਾ 45)

 

ਪੁਰਾਣੀ ਚਰਚ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ

ਚਿੱਟੇ ਕਪੜਿਆਂ ’ਚ ਲਿਪਟੀ ਇਕ ਨੰਨ

ਉਸ ਵੱਲ ਭੱਜੀ ਆਉਂਦੀ ਐ,

ਸਹਿਮਿਆਂ ਆਦਮੀ

ਦੌੜਨ ਲਗਦਾ ਹੈ ਸੁੰਨੀ ਸੜਕ ’ਤੇ

ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਤਵਾਰੀਖ਼

ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਦੌੜੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ. . .

(ਤਵਾਰੀਖ਼ ਤੋਂ ਭੱਜਿਆ ਆਦਮੀ, ਪੰਨਾ 49)

ਸੁਰਜੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚਲਾ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਸਤੂਗਤ ਯਥਾਰਥ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹੀ, ਜੰਗ, ਦੰਗੇ, ਰੰਗ, ਨਸਲ, ਧਰਮ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸੰਕੀਰਨਤਾ, ਅਸਭਿਅ, ਸਭਿਆ, ਲੁੱਟ, ਸੋਸ਼ਨ ਆਦਿ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ| ਖ਼ੁਦੀ ਦੀ ਪਛਾਣ (ਤਪੋਬਨ) ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸਾਰ ਤਤ (ਮੇਰੀ ਕਾਇਨਾਤ) ਹੈ| ਜੇ ਬੰਦੇ ਵਿਚ ਆਈ ਸਖੂਲਤਾ (ਸ਼ਨਾਖ਼ਤਹੀਨਤਾ) ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿਚ (ਹੁੰਦਾ ਇੰਝ ਵੀ) ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਿਉਂ ਦਾ ਮਸਲਾ ਆਰਥਿਕ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭਵਿੱਖ (ਵਿਛੜੇ ਘਰ) ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ| ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਸ਼ਾਇਰਾ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਗਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ| ਇਹ ਨਾਰੀ ਪ੍ਰਸੰਗਕਤਾ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ :

ਪਰ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਹੁਸਨ ਹੈ

ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਂ ਹੈ

ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਧੜਕਦੀ ਹੈ

ਪਰ ਜੋ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਹੈ ‘ਹੁਣ’

ਤੇ ਵਾਪਰਦੀ ਰਹੇਗੀ

ਸਦਾ ਇਵੇਂ ਹੀ!

(ਤਸਵੀਰ, ਪੰਨਾ 61)

ਇਹ ਆਸ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਥ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ :

ਤੂੰ ਵੀ ਚੱਲ ਮੈਂ ਵੀ ਚੱਲਾਂ ਹੁਣ ਚੱਲੀਏ ਸਾਥ ਸਾਥ

ਦੋਵੇਂ ਹਾਂ ਇਨਸਾਨ, ਤੁਰਨਾ ਹੈ ਹੁਣ ਸਾਥ ਸਾਥ

(ਤੁਰਨਾ ਅਸਾਂ, ਹੁਣ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਪੰਨਾ 67)

ਪਰ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਾਪਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਪਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ :

ਕੁਝ ਚਿਤਾਵਨੀਆਂ

ਲਗਾਤਾਰ. . .

ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ

ਹੋ ਹੰਝੂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚੋਂ ਟਪਕੇ

ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਆ ਅਟਕੇ!

(ਸਟੂਡੈਂਟ ਵਿਚਾਰੀ ਕੀ ਕਰੇ, ਪੰਨਾ 72)

ਨਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਹੋਣੀ, ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਜਵਾਨੀ ਤਕ ਦੇ ਸੋਸਨ, ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਗਹਿਰਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਇਕ ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਨਾਰੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਤੇ ਬਲਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਵਚਨ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ :

ਹਰ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿਚੋਂ ਮੈਂ

ਆਪਾ ਚੀਰ ਕੇ ਨਿਕਲ ਆਈ ਹਾਂ. . .

ਨਹੀਂ ਬਚੀ ਹੋਰ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇਣ ਜੋਗੀ ਜਾਨ

ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਸ ਮੈਂ ਬਚੀ ਹਾਂ

ਇਸੇ ਲਈ ਹਰ ਇਮਤਿਹਾਨ ’ਤੇ ਹੱਸਦੀ ਹਾਂ. . .

(ਅਕਥ ਕਥਾ, ਪੰਨਾ 120-121)

ਇਹ ਨਾਰੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਜਦੋਂ ਚੇਤੰਨ ਇਤਿਹਾਸ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਚੇਤੰਨ ਸੰਪੰਨ ਜਾਗਰੂਕ ਔਰਤ ਦੇ ਇਕ ਲਹਿਰ ਰੂਪ ਸੰਯੋਜਕ ਦਾ ਰਾਹ ਪਧਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ :

ਜ਼ੋਰ ਕੇ ਬੋਲੀ ਪੂਰੇ ਤਾਣ ਨਾਲ

ਨਹੀਂ! ਪੁੱਤਰ

ਇਹ ਸਾਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗਾੜ ਸਕਣਗੇ!

ਤੇ ਉਸ ਵੀਰਾਂਗਣਾਂ ਨੇ

ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ

ਉਸ ਵਰਦੀਧਾਰੀ ਧਾੜ ਨੂੰ

ਵਧ ਗਈ ਅੱਗੇ

ਨਾਲ ਲੈ ਆਪਣੇ ਲਾਲ ਨੂੰ

ਹੱਕ ਸੱਚ ਦੀ ਖ਼ਾਤਿਰ

ਜਾ ਰਲੀ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਲਹਿਰ ਇਕ

ਵਧੇ ਜਾਂਦੇ ਸੈਲਾਬ ਵਿਚ!

(ਇਕ ਕੁੜੀ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਜ਼ਬਾ, ਪੰਨਾ 143)

ਸੁਰਜੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੰਵਾਦ-ਜੁਗਤ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਜੰਗ ਨੂੰ ਵਸਤੂਗਤ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ| ਜੰਗ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਅਮਾਨਵੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ| ਪਰ ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਹੀ ਹੈ :

ਕਿੰਨੇ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਹੋਏ ਹਾਦਸੇ

ਕਿੰਨਾ ਗੁਬਾਰ ਚੜ੍ਹਿਆ

ਕਿੰਨਾ ਲਹੂ ਡੁਲ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ

ਮਨੁੱਖ ਮਰਦਾ ਰਿਹਾ

ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ. . .

(ਚੱਕਰ, ਪੰਨਾ 78-79)

ਇਸ ਭਿਅੰਕਰ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਮੰਜ਼ਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦਾ ਕਲੰਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਦਰਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੀਰੀਅਨ ਬੱਚੇ ਆਇਲਨ ਕੁਰਡੀ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਤੈਰਦੀ ਲਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਛਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ :

ਤਟ ’ਤੇ ਰੁਲਦੀਆਂ ਲਾਵਾਰਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ’ਚ

ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ‘ਆਇਲਨ ਕੁਰਡੀ’ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਵੇਖ

ਪਥਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਭਾਵੁਕ ਹੋਣੋ ਰਹਿ ਨਾ ਹੋਇਆ!

(ਪਰ ਇੰਝ ਹੋਇਆ, ਪੰਨਾ 82-83)

ਇਸ ਸਾਮਰਾਜੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਘਿਨਾਉਣਾ ਪਹਿਲੂ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਰੰਗ, ਨਸਲ, ਧਰਮ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰਾ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ| ‘ਸਟੌਪ ਹੇਟ ਕਰਾਇਮ’ ਅਤੇ ‘ਮੈਂ ਹਾਂ ਆਦਮੀ’ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ :

ਲੋਅ ਵਿਹੂਣਾ

ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ

ਆਪ ਮਰਦਾ ਹਾਂ

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲੈ ਕੇ ਜੰਮਦਾ ਹਾਂ

ਜ਼ਹਿਰ ਫ਼ੈਲਾ ਕੇ ਮੁੜਦਾ ਹਾਂ

ਹਾਂ ਮੈਂ ਹਾਂ ਆਦਮੀ

(ਮੈਂ ਹਾਂ ਆਦਮੀ, ਪੰਨਾ 102-103)

ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਫ਼ੈਲ ਚੁੱਕੀ ਨਵ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੀੜ ਤੇ ਸ਼ੋਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਹੈ| ਭੀੜ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ, ਵਿਤਰੇਕ, ਵਿਸੰਗਤ ਤੇ ਸਵੈ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਹੋਂਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ| ਭੀੜ ਸ਼ੋਰ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਤਾਪਿਆ| ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਸੁਨਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ| ਇਹ ਭਟਕਣ ਦਾ ਆਲਮ ਮਨੁੱਖੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ :

ਉਹ ਬੁੜ ਬੜਾਈ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ

ਇੰਨਾ ਸ਼ੋਰ ਦਿਤਾ ਏ

ਕਿ ਗੁੰਮ ਗਏ ਨੇ ਮੇਰੇ ਬੋਲ

ਗੁਆਚ ਗਈ ਹਾਂ ਮੈਂ!

(ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ, ਪੰਨਾ 87-88)

ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਇਸ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਇਰਾ ਸੰਕਟ ਕਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ| ਅਰਥਾਤ ਸੁਰਜੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੈਨਵਸ ਫ਼ੈਲ ਕੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲੈਵਰ ਵਿਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ| ਇਹ ਸੰਕਟ ਹਨ : ਕਰੋਨਾ, ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ| ਮਨੁਖ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਬੇਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਭੈਅ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਜੀਅ ਰਿਹਾ ਹੈ ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਬਾਹਰ ਮਹਿਫੂਜ਼ ਹੈ ਨਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿਚ ਮਹਿਫੂਜ਼ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੋਂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਛੜਯੰਤਰਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਛਟਪਟਾ ਰਿਹਾ ਹੈ :

ਭੈਅ ਯੁਗ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ

ਅਸੀਂ ਭੈਅਭੀਤ ਲੋਕ

ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਰਚੰਡ ਤੋਂ ਡਰ ਗਏ ਹਾਂ

ਅਣਕਿਆਸੇ ਸ਼ਡਯੰਤਰਾਂ ’ਚ ਫ਼ਸ ਗਏ ਹਾਂ. . .

(ਭੈਅਯੁਗ ਦਾ ਵਾਸੀ, ਪੰਨਾ 127)

ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਛੜਯੰਤਰ ਵਿਚ ਕਰੋਨਾ ਅਹਿਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰਾ ਵਸਤੂਗਤ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਹਿ¾ਸਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ | ‘ਵੈਂਟੀਲੇਟਰਾਂ ਤੇ ਜਿਊਂਦੀ ਸਦੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਵ ਕਲਯੁਗ ਦੇ ਵਾਸੀ’ ਸੁਰਜੀਤ ਦੀਆਂ ‘ਤੇਰੀ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ’ ਵਿਚ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ| ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਉਸਾਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਮਾਨਵ ਦਾ ਖਿਲਵਾੜ ਹੀ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ | ਕਰੋਨਾ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਉਹ ਬੇਕਿਰਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਹੈ  ਜੋ ਮਾਨਵ ਦੀ ਹੋਣੀ ਬਣ ਕੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਹੈ | ਇਸ ਸੰਕਟ ਦਾ ਹਲ ਵੀ ਸ਼ਾਇਰਾ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ :

ਕੁਦਰਤ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਹੈ ਹੁੰਦਾ

ਜੋ ਬੀਜਣਾ ਉਹ ਵੱਢਣਾ ਹੁੰਦਾ

ਭੈਅਯੁਗ ਦੇ ਉਹ ਵਾਸੀ ਲੋਕੋ

ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰੋ

ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੰਢਣਾ ਸਿੱਖੋ|

(ਨਵ ਕਲਯੁਗ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਪੰਨਾ 137)

ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹੈ| ਬਹੁ ਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਵ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ| ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਮੁਫ਼ਾਦਾਂ ਲਈ ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਭਵਿਖ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਅਤੇ ਵੰਗਾਰਾਂ ਭਰਪੂਰ ਹੈ| ਸੁਰਜੀਤ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਸ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਸਲੇ ਬਾਬਤ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਬਰਬਾਦੀ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ| ‘ਪਾਣੀ! ਪਾਣੀ’ ਅਤੇ ‘ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਹਕ’ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਰਹੀ ਸਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੰਗਾਰ ਵੀ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ| ਸ਼ਾਇਰਾ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਹੈ ਪਰ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਆਪਸੀ ਟਕਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਭਵਿਖ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ :

ਲੜ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ

ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ

ਮੇਰਾ ਕਿਚਨ ਗਾਰਡਨ ਖਾਲੀ ਕਰ ਰਿਹੈ

ਮੈਂ ਰੋਜ਼ ਧਰਤੀ ਅੰਦਰ ਬਣਾਏ

ਉਸ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ’ਚ ਰੋੜੇ ਭਰ ਰਹੀ ਹਾਂ!

(ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਹਕ, ਪੰਨਾ 107-108)

ਸੰਕਟ ਕਾਲ ਦਾ ਤੀਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ| ਜ਼ਮੀਨ ਧਰਤੀ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਹੋਂਦ, ਜੀਵਨ ਜਾਚ, ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਉਤਮ ਖੇਤੀ ਤੇ ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਨੇੜਿਉਂ ਜੁੜਨ ਦਾ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਕ-ਸੱਚ, ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਤੇ ਸਰਬਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ| ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹੈ ਜਿਹਦੇ ਲਈ ਉਹ ਹਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਜਿਹੜਾ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਪਰਜਵਲਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ| ਜਦੋਂ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਅਤੇ ਬਹੁ ਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਗਠਜੋੜ ਦੀਆਂ ਨੀਤਾਂ ਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਲੋਟੂ ਬਿਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਕੇ ਪਾਸਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ| ਹਾਲੈਂਡ ਵਿਚ ਜੁਲਾਈ 2022 ਵਿਚ ਹਾਲੈਂਡ-ਜਰਮਨ ਹਾਈਵੇ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਟਰੈਕਟਰ ਮਾਰਚ ਕਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਬਲਾਕ ਕਰ ਦੇਣਾ ਇਸੇ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਵਿਰੋਧਾਤਮਕ ਪਾਸਾਰ ਹੈ| ਨੋਮ ਚੌਮਸਕੀ ਦੇ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਸਲਾ ਬਣ ਜਾਣ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ : ‘ਉਨ੍ਹਾਂ (ਕਿਸਾਨਾਂ) ਨੂੰ, ਉਸ (ਸੰਘਰਸ਼) ’ਤੇ ਜੋ ਉਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ| ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਉਹ ਕੁਝ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਹੀ ਹੈ| ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ (ਮਾਡਲ) ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ  ਜਿਹੜੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ (ਐਕਸ਼ਨ) ਕਰ ਸਕਣ| ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਸ ਤੇ ਮਾਣ ਕਰੋ. . . ਤੇ ਇਹ (ਸੰਘਰਸ਼) ਕਰਦੇ ਰਹੋ| ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ (ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼) ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਹੋਣਗੇ|’ (ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆ, ਅਣਖੀਲਾ ਧਰਤੀ ਪੁ¾ਤਰ : ਦੁ¾ਲਾ ਭ¾ਟੀ, ਪੰਨਾ 131)  ‘ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ’, ‘ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜਗਦੀਓ ਕੁੜੀਓ’, ‘ਦੀਵਾ ਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨ’, ‘ਆਪਣੀ ਵਿਕੀ ਭੌਂਇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ’, ‘ਸਾਡੇ ਖੇਤ ਸਾਡਾ ਧਰਵਾਸ’, ‘ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ’ ਅਤੇ ’ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ’ ਸੁਰਜੀਤ ਦੀਆਂ ਇਸ ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਮਹ¾ਤਵਪੂਰਨ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ :

ਉਹ ਜਾਨ ਵਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਪਰ ਖੇਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰ ਸਕਦਾ

(ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜਗਦੀਓ ਕੁੜੀਓ, ਪੰਨਾ 159)

ਕਿਸਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਜਦੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਮਕਵੇਂ ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹਰ ਮੈਂਬਰ, ਨਿਮਨ-ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ, ਨਿਮਨ ਮਧ ਵਰਗ, ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ, ਪੇਂਡੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਲੋਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਥਾਪਤੀ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਤਿੰਨੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਕੇ ਜਿਤ ਦਾ ਪਰਚਮ ਲਹਿਰਾ ਕੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਰਾ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ :

ਇਹ ਯੁਧ ਹੈ ਇਨਸਾਨ ਤੇ ਕਹਿਰਵਾਨ ਦਾ

ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ ਸੱਤਾ ਤੇ ਕਿਰਸਾਨ ਦਾ !!

(ਦੀਵਾ ਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨ, ਪੰਨਾ 152)

ਸੁਰਜੀਤ ਦੀ ‘ਤੇਰੀ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ’ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਕਟਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦੀ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮਾਨਵੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਦੇ ਬਿੰਬ /ਰੂਪਕ ਨੂੰ ਉਸਾਰਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਸਹਿਭਾਗੀ ਬਣਦੀ ਉਸ ਦੀ ਰੰਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਹਾਂਪਖੀ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ| ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਭਵਿੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਚਿਤਰਪਟ ਉਸਾਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸੰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸਿਰਜ ਕੇ ਭੈਅਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਕੇ ਕਰੇਗਾ| ਇਹੀ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ :

ਇਸ ਭੈਅਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਅਸੀਂ ਹੀ ਕਰਨਾ

ਨਿਕੇ ਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਹੀ ਭਰਨਾ

 (ਨਵ ਕਲਜੁਗ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਪੰਨਾ 138)

 

ਗੁਰਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ (ਡਾ.)

ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ|

98158-26301